قلعه قمچقاي در فاصله 60 كيلومتري شمال شهرستان بيجار و يك كيلومتري شمال روستاي قمچقاي به نظر كارشناسان ، داراي كتيبه‌اي با نقش هيروگليف و به خط هراتيك مي باشد. و جزء قديمي ترين كتيبه‌هاي نيمه تصويري ايران قلمداد گرديده و كتيبه‌ي آن به خط سوميان قابل مقايسه

است. به گمان بعضي اين قلعه كه در ادوار مختلف تاريخ مورد استفاده قرار مي گرفته است مربوط به هزاره‌ي چهارم پيش از ميلاد است.

اين قلعه در منطقه دربند سخت به وسيله‌ي رودكهايي كه از سه طرف غرب ، جنوب شرق قلعه را محاصره كرده است قرار گرفته به طوري كه ارتفاع ديواره‌هاي آن به 200 متر مي رسد و تنها راه ارتباطي قلعه با خارج، گذرگاه باريكي مي باشد كه ساخته و پرداخته‌ي دست صاحب هنري است كه يك نفر به دشواري مي تواند از آن عبور كند.وسعت ققلعه بالغ بر 500 متر مربع با مخازن متعدد آب است كه در دل سنگ كنده شده و ظاهراْ در گذشته به عنوان آب انبار از آنها استفاده مي شده است. آثار و بقاي چند اتاق چهارگوش ، انواع سفال، خاكستر، آجر و كاشي، در آن يافت مي‌شود. پناهگاه زير زميني آن با عمق 41 پله به صورت تونلي از سنگ كنده شده، به زير قلعه هدايت مي‌شود. از قلعه‌ي بزرگ قمچقاي در عصر پارتها و ساسانيان نيز استفاده شده كه همزمان با محاصره آتشكده آذرگشسب در تخت سليمان (  يكصد كيلومتري شمال همين قلعه  ) به وسيله هراكليوس امپراتور روم در دوره‌ي ساسانيان موجبات تخريب آن فراهم شده است.اين قلعه از نظر قدمت بسيار حائز اهميت است و در برهه هاي گوناگون مورد استفاده اقوام مختلفي واقع شده است. از جمله آثار سكونت و شيوه هاي معماري - متعلق به اقوام همزمان با دوره‌ي مغول كه گويا اصلاحات و تغييراتي روي ان انجام داده باشند و يا به احتمال قوي توسط پيروان فرقه اسماعيليه مورد استفاده قرار گرفته باشد - در ان مشاهده مي‌شود.بنابراين قلعه و دژ قمچقاي يكي از قلاع با ارزش و ناريخي شناخته شده ايران مي‌باشد، بعضي احتمال مي دهند كه جام مارلينگ در آنجا مدفون است.